Barfot arbeidshest - ikkje nødvendigvis noko nytt
Handnesgarden-eit praktisk døme.
Av Sigbjørn Ånes
Sigbjørn Ånes driv Handnesgarden -senter for naturleg hestehald på Helgeland. Garden er dreven økologisk og her er 25-30 kyr av rasen vestlandsk fjordfe, 60 vinterfora sauer i tillegg til omlag 20 hestar. Garden vert hovudsakleg dreve med firbeinte hestekreftar. I tillegg til praksis med hovverking for barfotgang for hesteeigarar over heile Helgeland, tar han også inn hestar til rehabilitering.

Barfothest, einerådande i 1000-vis av år
Diskusjonen om barfothest og utegong vekkjer interesse både for og imot i hestemiljøa for tida , og vil nok gjere det i framtida og. Alle er nok einige i at hesten historisk sett, frå sin gryande morgon då han under evolusjonen vart eintåa, er skapt med høver som skulle fungere i alle situasjonar.

Dei fleste kan nok og einast om at hesten i den tida han har vore i menneska si teneste, for det meste har vore barfot og levd eit tilnærma fritt og naturleg liv. Vi talar her truleg om fleire tusen år.
Det var ved inngangen til middelalderen, med føydalismen, danning av byar, og seinare industraliseringa, at hesten vart sett i stallar og tilpassa den nye tid. Men framleis er det andre stadar i verda naturfolk og naturnære samfunn som nyttar hesten i si frie og naturlege form. Mongolar,nomadar i araberland, indianarar i nordamerika og også på Island lever hestar eit langt meir naturnært liv.

Pløging med tre percheronar

Skoing, ein konsekvens av dårlegare hovkvalitet
Oppstalling i spilt eller boks førte til ei forverring av hovkvalitet (avføring og urin tære på hornet i hovenog manglande rørsle gir dårleg sirkulasjon), og hesten kunne ikkje utføre alle arbeidsoppgåvene den nye tida kravde, utan å verne hoven mot slitasje. Slik vart hovsmeden ein særs viktig person i samfunnet. Hovslagaryrket har utan tvil ein lang og stolt tradisjon, men vaks dessverre fram grunna ei forverring av hesten sin livssituasjon.

Når det er sagt fannst det heilt sikkert mange flinke hovslagarar med god kunnskap om hov og hest, og slik er det også idag. I den tida hesten vart brukt til dei fleste gjeremål i samfunnet, var nok hovslagarane meir talrike enn bilmekanikarane er i dag, og kunnskapsnivået høgt. Det var livsviktig at hesten fungerte.

Eg har lese ein del gamle bøker om hovstell, og av teksten skin det tydeleg igjennom at jarnskoen ikkje har nokon positiv verknad på hoven, den er meir som eit "nødvendig onde". Det har lenge vore kjent at jarnskoen har ein forsnevrande verknad på hoven. Læra peikar ofte på kor viktig det er at hesten får ein skofri periode når hesten ikkje var i arbeid, slik at hovspelet får fungere optimalt, og hesten ta seg inn at. Unghestar burde ein vente lengst mogeleg med å sko, gjerne då med halvesko (berre i tåa). Hoven måtte få utvikle seg fritt.
Eg går og ut ifrå at mange brukte hestane utan sko når det var mogeleg, det var trass alt ein kostnad å skaffe sko for feks. bønder med små bruk.

Barfot, eit medvete val for meg
Vi har drive økologisk jordbruk (mjølk- og grønnsakproduksjon) sidan 1985 der hesten har vore trekkrafta, dei siste 10 åra i kombinasjon med traktor.Hestane har vi hatt både skodd og uskodd, og oppstallinga har vore både spilt , boks og no idet siste på utegong.
Dei første åra brukte vi hestane (fjordingar) til alt på garden. Vi hesja alt foret og hadde tildels lang transport av høyet på grusvegar. 3 km på sumaren og 6 km på vinteren.
På den tida hadde vi ikkje den kunnskapen om barfotdrift som vi har no, so vi skodde hestane til det mest hovslitande arbeidet.

Ellers brukte vi hestane mykje utan sko , på åker og eng, utan noka form for problem. Regelen var at vi måtte verke hoven ved skoing , ikkje at det var for mykje slitasje. I dag har vi tilegna oss meir kunnskap om hoven, om den utrulege evna han har til å tole alt slags arbeid, berre han får utvikle seg fritt på ein hest i eit naturleg miljø. Nyare forskning av jarnskoen sin verknad på hoven(degenerering av hovsubstansen gir deformering), har synt oss at skoing av hestane våre hindrar oss på vegen fram til dei slitesterke høvene vi ynskjer. Som den læreprosessen det er å drive eit naturnært jordbruk, fall det naturleg å gi hestane eit liv ute og i rørsle.

Hausting av gras med lessevogn

Naturleg hestehald, ikkje for latsabbar
For å ha slått fast det, er barfothest på utegong. inga lettvint løysing for å sleppe skoing og møkking av boksar. For å få ein barfot arbeidshest med slitesterke høver trengs ei rekke tiltak for å lukkast.
Hestane våre går i flokk, på utegong 24 timar på eit stort skogsbeite no vinterstid. Dei søkjer ly i skogen eller leskur. Grovforet vert gitt på bakken i mange små haugar 3-4 gongar i døgnet for å likne mest mogleg på beiting, og i tillegg finn hestane mat i skogen. Nok grovfor er viktig.

Det vert hevda av enkelte at hestar på utegong får mindre kontakt med menneske og blir "villare", og dermed vanskelegare å temme. Vår erfaring er det motsatte. Ved fleire gonger med forutdeling går vi ofte mellom hestane og kan sjekke hov og helsetilstand og rett og slett vere i lag med hesteflokken og samhandle med hestane. Hestane har og vortne rolegare å handtere, då overskytande energi vert tatt ut på andre hestar i flokken, og dei trenar kvarandre og held seg i god fysisk form. Tvangshandlingar som krybbebiting, lufttsluking, hauveiving eller skraping med frambein førekjem naturleg nok heller ikkje. Innkøyring og opptrening går og lettare då dei er meir avslappa både fysisk og psykisk.

Utegong er viktigaste hovstellet
Utegong er særs viktig for at hesten skal få mest mogeleg rørsle. Dette er viktig for at hoven skal utvikle seg optimalt. Godt hovspel gir god blodsirkulasjon som igjen gir god vekst i hoven.
Vi verkar høvene ca. ein gong i månaden, alt etter kor slitande underlaget på beitet er . Det er og individuelt frå hest til hest. Som regel er slitasjen for liten for å halde høvene korte nok. Trimminga vi gjer skal understøtte utviklinga av ein solid slitesterk hov, med den sunne villhesthoven som mal. Det finnst ulike metodar og bøker om dette emnet å hente kunnskap frå, men til sjuande og sist må ein i tillegg til teori, byggje på eigne erfaringar for å få eit naturleg hestehald til å fungere.

Spreiing av gylle med slangespreiar

Barfothesten i arbeid på garden
Når hestane er i arbeid vert dei tatt inn 2 timar før økta, for ekstra foring. Etter økta vert dei og tatt inn for foring , vasking og stell. Vi har aldri opplevd at hestane ikkje vil ut av stallen igjen, uansett ver.

Vi har for tida 5 innkøyrde Percheronhestar som tek mykje av arbeidet. Traktoren tek enno den tyngste pløginga i steinrik jord. Sist vår pløgde vi med 3 i breidd framfor ein 13" gåplog av gamalt merke, så vi vonar å ta det meste med hest der og. Resten av jordarbeidinga klarer hestane, då hovedsakleg med 2-spann. Ein heimelaga 3-meters treslodd gjer godt arbeid, iallefall på hestepløgsla, traktorpløgsla går litt tyngre.
Blautgjødsla spreier vi med slangespreiar montert på ei 3-punktsvogn (White Horse). Det skal litt tilvenning til før hestane tolererar den harde spruten bak rompa, og slangene som "kryp"på bakken Vi har 500 m slange som rekk til all jorda. (god arrondering). Etter å ha køyrt ut nærare 1000 kbm med gylle tar dei det som regel med ro.

Komposten køyrer vi ut med ein bakkedreven fastgjødselspreiar Pequea 85 med spreievalse.
Til radkulturane nyttar vi ein enkel hestetroll. Innhaustinga av gras har gått føre seg med totrinnshausting med 2-hjulsslåmaskin og sjøllessarvogn ombygd til hest (sveitsisk produsert ). Vi har og ei bakkedriven sidevendarrive av amerikansk type. Alt dette arbeidet har gått uproblematisk utan bruk av sko på hovane.
På vinterstid kan isete føre verte ei utfordring utan sko med broddar. Vi tek ut ved for salg. Til det brukar vi enkel stutting der det er bratt, ellers brukar vi ei 8-hjulsvogn med boggi framme og bak, og 2-spann. Hestane har ikkje problem med å ta seg fram på hardpakka snø og sprø is. Dei høgg seg feste i brattbakkane, kan av og til gli litt , men ikkje meir enn at dei kan ta seg inn att. På kortare strekningar med is har vi av og til strødd på på litt sand for å få betre feste. Det er kun når det er speilholka at vi" kastar inn tørkle" , tek oss ein pause med kaffi og god lesnad, feks. "Arbeidshesten"

Høg yting og gode rørsler
Vi er i dag ikkje i tvil om at barfothestar kan brukast som arbeidshestar. Det var i grunn spørsmålet når vi la om til skolaust. Lite visste vi då at barfottilværet ville gi oss hestar med ei større arbeidslyst og kapasitet enn det vi oppnådde før. Små og litt større problem med høver, særleg på tunge hestar gjer dei "late" og uballanserte. Ved at høvene får utvikle seg i fridom og hestane får streife i naturen, vert hestane gladare og friskare. Tungt arbeid går som ein leik og farta er upåklageleg. Den eldste hesten vår på 29 år har gått barfot det meste av livet. Vi har 10 år gamle hestar som aldri har vore skodd. Sjølv hestar som kjem hit med problem som forfangenheit, nedsenka hovbein, hovsenebeinsbetendelse, sopp og spenningar i musklar og ledd går ei lysare framtid i møte etter hovtrim og eit liv så nær opp til naturen som rå.

�